16 marca, 2025

Święty Tomasz z Akwinu – próba bardzo krótkiej syntezy poglądów na prawo

Święty Tomasz z Akwinu urodził się pomiędzy 1223 i 1224 r. po Chrystusie, niedaleko Akwinu w miejscowości Roccasecca znajdującej się w prowincji Frosinone we Włoszech. Jest wielkim świętym Kościoła Katolickiego, włączonym w 1567 roku przez papieża Piusa V do grona doktorów Kościoła. Uważany za jednego z najwybitniejszych myślicieli, filozofów oraz teologów średniowiecznych. Jego myśl wywarła kluczowy wpływ na rozwój filozofii chrześcijańskiej. Dążył do pogodzenia wiary i rozumu twierdząc, że oba te źródła poznania, choć różnymi drogami, dochodzą od prawdy. Łączył dorobek Arystotelesa – przez uznanie dla ogromu jego zasług nazywanego Filozofem – jako pierwszego starożytnego filozofa, który sformułował dwa pojęcia: 1o Pierwszego Poruszyciela (Boga) oraz 2o prawdy (jako zgodności teorii z rzeczywistością) z nauką Kościoła Katolickiego. Do jego największych dzieł należą „Summa Theologiae” oraz „Summa contra Gentiles” stanowiące, nota bene, podstawę scholastyki i będące do dziś obiektem badań filozofów i teologów.

Jednym z głównych elementów filozofii Św. Tomasza jest teoria bytu. Uważał on, że każde stworzenie składa się z istoty, czyli quidditas oraz istnienia, czyli esse. Dzieli byty na: 1o konieczny, którym jest sam Bóg i nie może on nie istnieć oraz 2o przygodne, czyli inne stworzenia, które mogą nie istnieć. Podział ten jest zainspirowany rozważaniami Filozofa, lecz dostosowany przez Akwinatę do chrześcijańskiego światopoglądu. Tworzy on w ten sposób unikalny system metafizyczny. Należy w tym miejscu koniecznie wspomnieć o sformułowanych przez niego pięciu argumentach dowodzących istnienia Boga, gdyż właśnie na porządku boskim w rozumieniu chrześcijańskim opierał on wszystkie swoje rozważania. Przedstawił je w wymienionym wyżej dziele „Summa Theologiae” pod łacińską nazwą quinque viae, opierają się one na obserwacji świata i jego cech.

Oto Quinque Viae (pięć dróg) św. Tomasza:

  1. Argument z ruchu – wszystko co się porusza musi być poruszane przez coś innego, a ostatecznie istnieje pierwszy nieruchomy poruszyciel – Bóg.
  2. Argument z przyczynowości – wszystko ma swoją przyczynę, a łańcuch przyczyn nie może być nieskończony, co dowodzi istnienia pierwszej przyczyny sprawczej – Boga.
  3. Argument z konieczności – rzeczy przygodne istnieją, ale mogłyby nie istnieć, więc musi istnieć byt konieczny, który jest źródłem istnienia – Bóg.
  4. Argument z doskonałości – obserwujemy w świecie różne stopnie doskonałości, musi więc istnieć ich źródło, byt najdoskonalszy – Bóg.
  5. Argument z celowości – rzeczy pozbawione rozumu działają celowo, co oznacza istnienie rozumnej przyczyny ich działania – Boga.

Istotnym aspektem filozofii Św. Tomasza z Akwinu jest jego koncepcja prawa – jedna z  najważniejszych w filozofii zachodniej. Oparta jest ona na jego teorii prawa naturalnego. Jego poglądy były inspirowane zarówno filozofią Arystotelesa, jak i chrześcijańską teologią. Był przekonany, że prawo jest ściśle związane z rozumem i celem człowieka, a jego źródłem jest Bóg. Problematykę prawa Akwinata rozważał dwojako: prawo-lex oraz prawo-ius. Prawo-lex oznacza prawo stanowione przez kompetentny podmiot, natomiast prawo – ius to standardy prawne nie pochodzące wprost od prawodawcy i uznawane są za niedyspozytywne względem jego aktualnej woli. Św. Tomasz wyróżnia cztery typy prawa (lex):

  • prawo wieczne – lex aeterna,
  • prawo naturalne – lex naturalis,
  • prawo pozytywne – lex positiva oraz
  • prawo Boże – lex divana.

Twierdził, że prawo naturalne spełnia wszystkie cztery warunki prawa pozytywnego, sprawiedliwego (rozumność, dobro wspólnego ogółu, kompetencję prawodawcy i promulgacje) tym samym jest słusznym. Ta filozoficzna koncepcja prawa naturalnego jest bardzo złożona i powiązana z całym Tomaszowym systemem filozoficznym. Według niego prawo naturalne wynika z rozumu i jest wrodzoną skłonnością człowieka do dobra. Człowiek, dążąc do doskonałości moralnej, realizuje swoje przeznaczenie, którego ostatecznym celem jest zbawienie swojej duszy i wieczne szczęście w Bogu. Zaznaczał on również znaczenie cnót, takich jak roztropność, sprawiedliwość, umiarkowanie i męstwo, a także cnót teologicznych, czyli wiary, nadziei oraz miłości. Jego podejście do moralności i etyki wywarło duży wpływ na doktrynę Kościoła katolickiego i pozostaje do dziś fundamentem nauczania moralnego. (łf/jf)